تبلیغات
کجایید ای شهیدان خدایی ... - نگاهی به منابع حدیثی وقف

نگاهی به منابع حدیثی وقف

شرع مقدس اسلام و وقف؛ شرع اسلام سنت وقف را پذیرفته و برای تشویق مردم به آن روایات و حدیث‏های متعددی داریم و ثواب‏های فراوانی برای کسانی که به انجام آن همت بگمارند وعده داده شده است. البته در اکثر قریب به اتفاق این احادیث لفظ وقف به کار برده نشده است.
یکی از آن احادیث حدیث «صدقه‏ی جاریه» است که در جواهر[1]می­فرماید: در مسالک است و از تذکره نیز حکایت شده و در مهذب‏البارع و تنقیح هم آمده که علماء فرموده‏اند: مراد از صدقه جاریه همان وقف است.
 
وقف در قرآن
در قرآن کریم کلمه‏ی وقف نیامده است، ولی عناوینی مترادف همچون صدقه، خیر، بر، انفاق، احسان در مواردی از قرآن آمده است، و هر یک از این عناوین بر وقف صدق می­کند، زیرا وقف، هم صدقه است و هم بر است ولی در عین حال عنوانی خاص برای وقف است، یعنی بین وقف و بین این عناوین عام و خاص مطلق است و وقف عنوانی خاص میباشد.
 
منبع استخراج مسائل وقف در کتب فقهی
با آنکه در قرآن عنوان وقف نیامده است بسیاری از احکام، شرایط و مسائل وقف از آیات قرآنی استنباط و استخراج شده است یک سری از احکام و مسائل وقف را هم از احادیثی به دست آورده که در آن عنوان وقف نیز نیست، بلکه همان عناوین عام آمده است که قبلا یاد شد.
تأکید این جانب در این نوشتار روی احادیثی است که کلمه‏ی وقف در آنها آمده است، زیرا این کلمه صراحت کامل در عنوان وقف دارد ،[2] و مقصود ما را کاملا تأمین مینماید.
احادیث باب وقف
در باب وقف احادیثی که در آنها واژه صدقه و بر وارد شده است فراوان است و در کتب حدیثی، فقهی و اخلاقی شیعه و سنی زیاد به چشم می‏خورد. از جمله در وسائل‏الشیعه جلد بیست و هشتم باب وقف، احادیث بسیاری هست که فقها به مضامین آنها فتوا داده‏اند. ولی احادیثی که بنا به تأکید ما کلمه‏ی وقف در آنهاآمده باشد اندک است و می‏توان آن را در مورد ذیل شمرد:
1. هفده حدیث در وسائل در فصل‏های مختلف باب وقف؛
2. یک حدیث در تهذیب.[3]
3. یک حدیث در بحار[4] که از خصال نقل کرده و در وسائل[5] نیز به آن اشاره شده است، ولی در بحار چنین است: «او صدقة موقوفة لاتورث» و در وسائل که از کافی نقل کرده آمده است: «او صدقة مبتولة لاتورث» و «مبتولة» به معنای مقطوعه است.
 
وقف در کتب معتبر اهل سنت
در کتاب‏های حدیثی اهل سنت و جماعت نیز چند حدیثی در مورد وقف ثبت شده است. گرچه این احادیث به لفظ وقف نیست، ولی فقهای اهل سنت آن احادیث را حمل بر وقف کرده‏اند و از جمله‏ی آنها همان است که پیامبر اکرم (ص) به عمر فرمود: «حبس الأصل و سبل الثمرة» و لذا از وقف در بعضی موارد تعبیر به «حبس» و در بعضی جاها تعبیر به «وقف» می‏کنند. بعدا درباره‏ی احادیث اهل سنت و گفتار فقهای ایشان بحث خواهد شد.
 
وقف در کتب فقهی شیعه
در سنه‏های 100 تا 150 فقه تدوین شد[6] و علما به نوشتن کتاب‏های فقهی پرداختند اگر چه کتاب‏های چندانی در این دوران نوشته نشده و یا در دست نیست، مخصوصا به دست شیعه که در دوران اختناق شدیدی که بنی‏امیه ایجاد کرده بودند زندگی می‏گذرانید.
بلی در اوایل سده‏ی دوم هجری عمر بن عبدالعزیز به نقایص موجود در باب فقه پی برد و به فرماندار خود در مدینه، ابوبکر بن محمد بن عمر بن حزم نوشت: «آنچه از احادیث پیامبر وجود دارد، گردآور و آنها را بنویس. من می‏ترسم علم و دانشمندان از میان بروند». محمد بن مسلم بن شهاب زهری که در گردآوری سنت در بین بزرگان آن دوره ممتاز گشت[7] و احادیثی را گرد آورد.
پیش از آن ابورافع که از یاران علی (ع) و ارادتمندان به او بود کتاب السنن و الأحکام[8] و کتاب القضایا را گرد آورده بود و او در میان شیعه نخستین کسی بود که احادیث فقه را جمع کرد و احکام را مدون ساخت. در میان مردم فتوا می‏داد و حلال و حرام را به آنها می‏آموخت.[9]
دانشمندان شیعه آنچه را از امامان خودشان دریافته و خود نیز به آن رسیده بودند در رساله‏هایی گردآوری کردند که به چهارصد رساله رسید و با عنوان «اصول اربعمأة»[10] خوانده میشد. به یقین در آن رساله‏ها احادیثی که در باب وقف رسیده بود وجود داشت، زیرا هنگامی که فقهای بزرگوار شیعه این رساله‏ها را در یک یا چند کتاب جمع‏آوری کردند که کتب اربعه‏ی شیعه را به وجود آورد، همان احادیث بود که در ابواب مختلفه‏ی فقه و از جمله در باب وقف نوشته شد. اکنون از چند نفر از دانشمندان شیعه که در کتاب‏های خود، چه حدیثی و چه فقهی، باب وقف را آورده‏اند و از علمای اوایل به حساب می‏آیند که دست به تدوین زده‏اند یاد می‏نماییم:
1. صدوق (د. 381) در کتاب من لایحضر که کتاب حدیثی و نوشته‏ی صدوق است باب وقف موجود می‏باشد. در کتاب الهدایة بالخیر هم که کتاب فقهی و نوشته‏ی صدوق است نیز باب وقف وجود دارد. وی کتابی خاص وقف به عنوان الوقف دارد که نجاشی در فهرست کتاب‏های او، آن را و الهدایة را یادآور شده.[11]
2. شیخ مفید (د. 413)، در کتاب المقنعة بابی در وقف دارد. بر این کتاب شیخ طوسی، شرحی نوشت و آن را تهذیب نامید.
3. شیخ طوسی (د. 460)، چندین کتاب در حدیث و فقه دارد. تهذیب، شرح المقنعة مفید و استبصار که هر دو مجموعه‏ی حدیثی می‏باشند از اوست و در هر دو، احادیثی که مبنای احکام و مقررات اسلامی می‏باشند گردآوری شده است، و احادیث وقف را چنانکه خواهیم دید در هر دو وارد ساخته است.
در کتاب‏های النهایة، المبسوط و خلاف وقف در بابی جداگانه ذکر گردیده و روی آن بحث شده است.[12]
4. شیخ ابوالصلاح حلبی اهل شامات، کتابی دارد به نام الکافی در فقه که احکام را در ابواب مختلف تدوین نموده و هر مبحثی را در جای خود نگاشته است، ولی تحت عنوان وقف چیزی ندارد. وقف را، نه به نام وقف، بلکه در بحث صدقه (الصدقة) آورده، و می‏گوید:
صدقه دو گونه است:
1. تملیک اصل، که چیزی را به کسی تملیک کنی و ملک او قرار دهی.
2. اباحه‏ی منافع اصل، که اصل باقی باشد و منابع آن را به غیر واگذاری.
و قسم دوم دو گونه است:
1. مشروط؛
2. مؤبد. و مؤبد این است که اصل را نگه دارد و منافعش را بر کساین و یا برای جهتی از جهات خیر قرار دهد.
«ان یحبس الرقبة و یجعل منافعها لموجود معین... او الی جهة من ابواب البر».[13]
پس از دوره این چند تن که ذکر شد، دوران شکوفایی علوم و از جمله فقه و دوره‏ی مدونات و مکتوبات فرارسید و فقهای بسیاری به نوشتن ابواب فقه مبادرت نمودند و کتاب‏هایشان نیز موجود است که ما از ذکر نامشان برای اجتناب از به درازا کشیدن سخن دوری گزیدیم.[14]
 

نویسنده: محمد علی سالکی
پژوهشکده باقرالعلوم(ع)

[1]- جواهر جدید، ج 28، ص 3.
[2]- همان مدرک، ص 4.
[3]- تهذیب، ج 9، ص 150، حدیث 40.
[4]- بحارالانوار، ج 100، ص 181.
[5]- وسائل‏الشیعة، ج 28.
[6] - به تاریخ فقه جعفری، ج 2، ص 52 به نقل از اعیان‏الشیعة و المراجعات و بصائرالدرجات مراجعه شود.
[7] - همان مدرک، ص 52.
[8] - در اصل الشیعه و اصولها، ص 89، طبع قاهره «الاحکام والسنن»، ولی آنچه در متن است درست می‏باشد.
[9]- تاریخ فقه جعفری، ج 2، ص 112.
[10]- نوشته‏ی کوچکی به عنوان «الاصول الاربعمأة» چندی پیش به طبع رسیده است.
[11]- مقدمه‏ی چاپ جدید من لایحضر.
[12]- به آشنایی با علوم اسلامی «فقه»، شهید مطهری، مراجعه شود.
[13]- به مقدمه چاپ جدید تهذیب و مقدمه استبصار مراجعه شود.
[14]- به کافی نوشته حلبی به تحقیق رضا استادی، ص 324 مراجعه شود.




موضوع: وقف،
برچسب ها: نگاهی به منابع حدیثی وقف،
[ 1392/09/27 ] [ 12:36 ب.ظ ] [ علی پور ]